Te Tïmatanga

Māori | English

Ahakoa nō te tau 1934 tonu i whakatūria ai te NZCER, i whakatō anō ai te kākano kia tipu he pokapū rangahau mātauranga Māori motuhake ki roto. Tau rawa mai ki ngā tau 1970, nā te whakawhiwhinga pūtea i tū ai te wāhanga rangahau Māori.

Ko Dr Richard Benton, te Tumu Whakarae tuatahi ā, ka whiwhi kaimahi anō hoki. Tokotoru, tokowhā rānei rātou, ahakoa, nui ake te kaimahi rangahau wā poto anō hoki.

Nō mai rā anō, ko te ingoa e mōhio whānuitia ana, ko Te Wāhanga Māori, ko te Māori Unit rānei a te NZCER. Nō muri tonu mai, ka kīia, ko Te Wāhanga Kaupapa Māori. Ka whakarāpopototia ki te TWKM. Kua whakaarahia anō mai te ingoa o Te Wāhanga. Mauriora!

Whakamahinga o te reo Māori i te kāinga

Ka hāngai tika atu te arotahi o ngā mahi rangahau tuatahi a te wāhanga nei ki ngā take reo Māori me te kohikohi me te tuari haere i ngā pāronga, whakaaro hoki ki te hunga e mahi rā i te rāngai mātauranga Māori. I te tau 1974, tokotoru ngā kaimahi – ko Dr Benton hei kairangahau matua, ko Peter Ranby me tētahi kaiwhakahere tari. Ka whai mai a Janet McCullum, hei kaiwhiwhi karahipi a JR McKenzie, ki te rangahau i te reo Ingarihi e kōrerohia ana e te tamariki Māori. I taua wā tonu ka kawea atu e Dr Benton tētahi turanga hei kaitohutohu mō te rangahau i te mātauranga o te tamariki Māori,. He komiti tērā i whakahaerehia e Merimeri Penfold me te mana anō ki te whaikupu atu ki te Kaiwhakahaere Matua o te Tari Mātauranga mō ngā take e pā ana ki ngā kaupapa matua ā-rangahau, ā-kaupapahere anō hoki.

I te tau 1973, ka whakaterehia e te wāhanga tētahi tatauranga o te whakamahinga o te reo Māori i te kāinga. Nō te mutunga o te marama o Mahuru 1976, kua oti noa te uiuitanga i ngā kāinga e 3864, mai i te Tai Tokerau tae atu ki te rohe o Tauranga. Ka kawea atu te rangahu nei e te 80 tāngata, nui atu, he ākonga reorua te nuinga i te kura whakangungu kaiako, whare wānanga hoki. Taetae mai ana te kaimahi hōu tae atu ki a Nina Benton hei Kaiwhiwhi Pūtea o Fletcher. Ka whai mahi anō te hekeretari o te wānanga a Amiria Potiki hei kaiāwhina rangahau ukiuki hei wetewete, hei tātari i ngā kitenga. Oti ai te rangahau haere i te tau 1973 ā, nō muri tata mai puta mai ai ngā pūrongo tuatahi e pā ana ki, te mōhio o te tangata ā-reanga, i ngā takiwā i tae atu ai, ki te kōrero Māori.

Ko te rangahau me tōna āta tātaritanga te arotahi o te mahi a te wāhanga mō ētahi tau anō. Ka pā te āwangawanga nui i ngā tau 1980 nā te kaha tono atu ki a ia mai i ngā kaitaunaki i te mātauranga reorua a te kōhungahunga. Ka mimiti haere te pūtea ā, nā reira a Dr Benton i whakatau kia hāngai pū ngā mahi kia oti rawa atu ai te rangahau e pā ana ki te whakamahia o te reo.

Nō te mutunga o te tau 1983, ka whakanuia te ‘kauneke whakamua o te whakariterite i te raraunga hei tātari ā mua ake, me te tuku pūrongo o te rangahau ki ngā kaiwhaipānga, te hapori mātauranga me te ahurea whānui’

Nō te tau 1982 ka uru mai a John Moorfield, pūkenga matua i te Whare Wānanga o Waikato, hei kaitohutohu mō te whanake marautaunga mō ngā kura reorua i ngā hapori kōrero Ingarihi. Ka oti i a ia te marautanga reo Māori mō ngā hōtaka mātauranga reorua.

Kura reorua

Ka whakatūria anōtia e te wāhanga tētahi kōtuituinga kura reorua tae atu ki ērā atu e hiahia ana ki te whanake hōtaka reorua. Ka tohatohaina tētahi pānui me te whakarite putanga mahi e pā ana ki ngā āhuatanga whakaako, e kīia ana, ngā toemi- he mōkī pārongo mā te kaiako.

Ko te whakangungu i ngā kairangahau Māori

Ko tētahi huarahi whakahirahira i whāia e te wāhanga, ko te whakangungu i ngā kairangahau Māori, he kaupapa i tīmatahia ai nā te whiwhinga kaimahi ā-hapori me te waihanga kaupapa kairangahau. Tekau mā whiti ngā karahipi i whakawhiwhia mai i te tau 1978 ki te tau 1986. Ka puāwaitia hei hōtaka paetahi mā te whakarato mātangatanga rangahau tae atu ki ngā wheako tūturu tē taea e te whare wānanga te whakatutuki.

Mai i tōna orokohanga, kua kaha te wānanga ki te hanga hononga ki ngā tāngata takitahi me ngā māngai nō ngā pūtahi maha o Aotearoa, o tāwāhi anō hoki e ōrite ana ngā whāinga rangahau ki ōna ake. Nā te tuhi reta, nā ngā whakaputanga me ngā whakaaturanga i whakaū ai ngā mahi tae atui ki te whānuitanga o ngā whakapānga ōpaki a ngā kaimahi.