Ngā Pukapuka me ngā Hautaka

I te taha o tā mātou whare pukapuka me ōna whakaputanga rangahau, whakaputaina ai e Rangahau Mātauranga o Aotearoa (NZCER) te huhua o ngā pukapuka me ngā hautaka mā ngā kaiako kōhanga reo, kura tuatahi, kura tuarua, mātauranga matua hoki, waihoki, ka whakaputaina ētahi mā ngā kairangahau mātauranga me te hunga tārei kaupapa here. 

Tuhia ai ngā pukapuka e ngā kaituhi o waho, me ngā kairangahau a Rangahau Mātauranga o Aotearoa ake, ā, ko tā ngā hautaka (tae atu ki Set: Research Information for Teachers) he whakahiato i tētahi rōpū matahuhua o te hunga mahi, me ngā kairangahau hei whakaako, hei whakamōhio, hei tūhura, hei tārei tikanga hou.  

E whakairia ana ngā whakaputanga i raro i te kara Perehi o Rangahau Mātauranga o Aotearoa. Ki te hiahia koe ki te whakaputa kōrero tahi me mātou, ki te ako rānei i ētahi atu kōrero, ka kitea e koe ētahi atu mōhiotanga ki konei.  

Ngā Aromatawai, ngā Whakamātautau me ngā Uiui 

Ka whakawhanake, ka tautoko hoki a Rangahau Mātauranga o Aotearoa i tētahi kāhui aromatawai, me ōna uiui  torowhānui hei āwhina i te tautoko a ngā kura i ā rātou ākonga i a rātou e ako ana i te ara akoranga. He mea tautoko ā mātou taputapu e ngā taunakitanga, he mea āta hoahoa, he mea whakahāngai hoki ki ō mātou whāinga kia tupu ai he pūnaha mātauranga hāpai i ōna here i raro i Te Tiriti o Waitangi.  

Mō te nuinga, hei tautoko ā mātou aromatawai i ngā  ākonga mai i te Tau 3 ki te Tau 10 (me ētahi kapenga), ā, kei roto nei ngā Aromatawai Ekenga Paetae Kauneke – koia ēnā ētahi o ngā aromatawai e tino paingia ana i Aotearoa.  

Kua whakahoutia te tini o ā mātou aromatawai inakuanei, me te arotahi pū ki te tautika, hei whakapūmau i te whakaatatanga o te reo, o te ahurea, me te tuakiri o ngā ākonga katoa i roto i ngā kai o roto me te hoahoatanga. Ka taea e koe te pānui ētahi atu kōrero mō tērā i konei.  

Ka taea e ā mātou uiuite tautoko i ngā horopaki kura tuatahi, taea noatia ngā horopaki mātauranga matua, tae noa atu ki ngā taputapu mō te tautoko i te toiora, i ngā tikanga mahi kaiako, tumuaki hoki, me ngā whakaaro o te tangata mō te reo Māori.  

Ka taea e ngā kura me ngā whakahaere te urutomo ki ā mātou aromatawai me ngā uiui mā roto i tō mātou pūhara NZCER Assist – kimihia ētahi atu kōrero mō te tīmata i NZCER Assist, mō te whakamahi rānei i Assist, ki konei.  

Tohutohu mō te Mātauranga me te Whakapakari Ngaiotanga

Ko tō mātou nei tira Tohutohu Mātauranga tētahi rōpū mātanga, ko tāna, he tautoko i ngā kura me ō rātou hiahia aromatawai. Ko tā mātou he hora i ngā mahi Whakapakari Ngaiotanga, Whakawhanaketanga (PLD) hei tautoko i ngā kura kia whakauru, kia whakatinana, kia whakapiki hoki i ngā aromatawai me ngā uiui e tāpaetia ana mai i Rangahau Mātauranga o Aotearoa.  

He awheawhe tūturu ō mātou mō te whakauru aromatawai, mō te whakamahi i ō raraunga, mō te whakapakari pūmanawa aromatawai hautū tikanga, me ngā awheawhe hāngai ki tēnā uiui, ki tēnā uiui (pēnei i te uiui Me & My School).  

I tua atu i tērā, ka taea e ō mātou Kaitohutohu Mātauranga te hora tautoko i āta tāreia mō ngā hiahia katoa o tō kura.  

Ka takea mai ā mātou moni i tētahi pūtea kāwanatanga, mai i ngā kirimana rangahau tauwhāinga, me ā mātou hokonga o ā mātou hua me ā mātou rawa. Mā tēnei whakawhiwhinga pūtea mai i te kāwanatanga, e mōhiotia ana ka eke ki te 15 ōrau, ka taea e mātou te hanga kaupapa rangahau pakari, matawhānui hei whakarauawa, hei whakarei i ā mātou mahi kirimana. Ka tuku tono mātou mō ngā mahi e hāngai ana ki ā mātou wāhanga, e whakapono nei hoki mātou ka āwhina, ka tautoko hoki i te akoranga me te mahi a ā tatou kaiako.

Kei a Rangahau Mātauranga o Aotearoa: 

• tōna 50 kaimahi—tūtakina tō mātou tira
• tētahi tira kairangahau, kaimātai tatauranga
• tētahi tira kaupapa Māori—Te Wāhanga
• tētahi tira whakairi kōrero, te perehi o Rangahau Mātauranga o Aotearoa
• Ngā Ratonga Ine Hinengaro (Psychological Test Services PTS), ko tāna he hoko, he tohatoha i ngā whakamātautau mātauranga, ine hinengaro, āwhina kaimahi hoki
• ētahi pūkenga mō te hoahoa marautanga, aromatawai hoki, ā, ka tāpaetia hoki e mātou tētahi kāpuinga taputapu aromatawai, rauemi hoki
• tētahi whare pukapuka mātauranga torowhānui
• he whare hoko whakaroto, toha whakawaho hoki.

Ngā whāinga tōmua

Ko te Tumuaki o Rangahau Aotearoa NZCER | Director/Chief Executive ko Graeme Cosslett.  

I raro i āna mahi hautū, e whai ana a Rangahau Mātauranga o Aotearoa ki te whakatutuki i tōna whāinga mā te whakaarotahi i āna whakaarotau rautaki e whā, e noho ana i raro i tō mātou mahere 5 tau, taea noatia te tau 2025:  

• Te whakapiki i te tautika i roto i te mātauranga

• Ka noho ngā awhero mātauranga o te iwi Māori hei punga mō ā mātou mahi

• Te whakapakari i te aromatawai mō te ako

• Te tō mai i te mātauranga iwi taketake ki waenga pū i te mātauranga

• Te whakaumu i te mātauranga i tētahi ao hou 

Ngā rangahau i utua e ētahi atu

Ko te tini o ngā rangahau me ngā aromātai a Rangahau Mātauranga o Aotearoa ka mahia mā roto i ngā rangahau i utua e ētahi atu me ngā ratonga aromātai.  

Mai o tōna tīmatanga he tini anō ngā pūkenga i roto i Rangahau Mātauranga o Aotearoa mō te rangahau ine kounga, rangahau ine rahi hoki, me te whakapiki anō i tōna ingoa pai hei whakahaere rangahau pakari, tōtika hoki. Ka urupare mātou ki te huhua o ngā tono mō ngā mahi rangahau, aromātai hoki. Ka tuku tono hoki mātou mō ngā mahi kirimana e hāngai ana ki ā mātou whakaarotau rautaki me ō mātou rohe mātanga. Ina whiriwhiri mātou i ngā mahi hei hāpainga mā mātou, ka aronui mātou ki ngā mahi e hāngai ana ki ā mātou whakaarotau rautaki, ka whai painga hoki mō te mātauranga.    

Inā rā ngā ratonga e tāpaetia ana e mātou:   

• Te rangahau whānui  
• Te rangahau kaupapa Māori  
• Te tātari tatauranga  
• Te aromātainga hōtaka  
• Te hoahoa marautanga, aromatawai hoki  
• Te arotake tuhinga  
• Te ine mātai hinengaro    
• Te hoahoa tātauira, rangahau hoki   

Hei uiui mō ngā ratonga a Tatauranga Aotearoa, tēnā whakapā mai ki info@nzcer.org.nz.  

Te Wāhanga

E ai ki te tirohanga o Te Wāhanga, ko te mātauranga me te whanaketanga Māori te whakwhitinga ā-reanga o te matū mātauranga, te momo whakawhitinga mātauranga tae atu ki te kaha o te Māori ki te whakarite i te ihirangi e whakawhitia ai me tana momo whakawhiti. Ko te pūtaketanga o te mātauranga me te whanaketanga Māori, ko te whai mana (te rangatiratanga) o te Māori hei whakarite i te uara o aua mātauranga, mēnā e whai uara ana kia whakawhitia ai, tae atu ki te papātanga ki te hauora o te whānau. Karapotia ai ngā whakahaere ahurea tae atu ki te whānau me te marae me ngā āhuatanga e kawea atu nei i roto i te ao mātauranga Māori.

Te Pae Tawhiti

Ka tautokona e Te Pae Tawhiti a Rangahau Mātauranga o Aotearoa kia kawe i āna rangahau kua tutuki ōna whakaarotau rautaki. E āwhinatia ana ēnei mahi nā tētahi tahua pūtea kāwanatanga ā-tau.  

He rōpū painga tūmatanui a Rangahau Mātauranga o Aotearoa, ā, mā te Poari tō mātou rautaki hei whakatau. E kawea ana e mātou ētahi rangahau mā roto i Te Pae Tawhiti e aro ana ki tētahi, ki ētahi atu rānei o ō mātou whakaarotau rautaki o te wā:  

• Te whakapiki i te tautika i roto i te mātauranga
• Ka noho ngā awhero mātauranga o te iwi Māori hei punga mō ā mātou mahi
• Te whakapakari i te aromatawai mō te ako
• Te tō mai i te mātauranga iwi taketake ki waenga pū i te mātauranga
• Te whakaumu i te mātauranga i tētahi ao hou 

Mā te mahi a Te Pae Tawhiti ka taea e mātou te hanga hōtaka rangahau hei tautoko, hei whakarei hoki i ā mātou mahi kirimana.  

I tua atu i te hanga rangahau hou, ko tā Te Pae Tawhiti he whakaahei i ngā mema o tō mātou tira kia urupare ki ngā tono mō ngā tūtohu i takea mai i te rangahau mātanga.  

Rangahau

Ka kawea e Rangahau Aotearoa tōna hōtaka rangahau kounga tiketike me āna mahi aromatai. Kei tō mātou tira tino matatau ētahi pūkenga torowhānui, pēnei i te matatau ki te mātauranga mō te iwi Māori, te hautū i roto i te ao mātauranga, te whakaako me te ako, te marautanga me te aromatawai, me te toiora kaiako, ākonga anō hoki. Kei tō mātou tira he rōpū kairangahau, he kaiine mātai hinengaro, me ōna kaitatau. Kimihia ētahi atu kōrero mō ā mātou kaimahi i konei.  

E toru ngā ia matua i roto i ā mātou mahi.  

• Te Pae Tawhiti: He rangahau i āta hoahoatia e Rangahau Aotearoa hei kawe whakamua i ā mātou Whakaarotau rautaki mō te mātauranga.  
• Te Wāhanga: Tō mātou wāhanga rangahau Māori e ārahi nei i te rangahau mō ngāi Māori i roto i te mātauranga.  
• Ngā rangahau i tonoa i ētahi atu: Ka kawea e mātou he rangahau, he aromātai hoki mō te huhua o ngā whakahaere me ngā tari tūmatanui.  

Me aro ki te hā o Hine-ahu-one. 

I tēnei tau, kei te kawe rangahau a Te Wāhanga - NZCER hei tautoko i ngā wāhine kua tū hei kaihautū, kei te hiahia rānei kia pērā, i roto i ngā kura tuarua, wharekura, kura ā-rohe rānei, i ngā horopaki kaupapa Māori, arareo Ingarihi hoki. Kua whakarewaina ēnei rangahau e Te Wehenga Rua (PPTA) kia mōhiotia ai me pēwhea tā rātou tautoko i ngā wāhine Māori katoa ki te eke ki ō rātou taumata tūmanako hautū. 

E whai ana tā mātou uiuinga kia kitea he whakautu ki te pātai rangahau torowhānui, 

Me pēhea te tautoko ngā wāhine Māori i roto i ngā kura tuarua, wharekura, kura ā-rohe rānei, i ngā horopaki kaupapa Māori, arareo Ingarihi, i roto i ō rātou moemoeā hautū?  

E toru ngā pātai whāiti o roto i te kaupapa:  

1. Tokohia ngā wāhi Māori kei ngā tūranga hautū, kei hea hoki rātou i Aotearoa?  
2. He pēhea te tautuhi i te ariā hautūtanga e ngā wāhine Māori?  
3. He aha ngā whakaritenga e tutuki ai ngā wawata hautū o ngā wāhine Māori?  

Inā ā mātou ara kohikohi raraunga:  

• He uiuinga poto ki ngā wāhine Māori katoa 
• He uiuinga ki ētahi wāhine Māori e noho nei hei kaihautū, e hiahia ana rātou kia eke ki ngā taumata hautū.   

Mehemea he pātai āu mō te uiuinga, whakapā mai ki a Keita Durie, (kaihautū takirua mō te kaupapa) ki keita.durie@nzcer.org.nz . 

Nā Huia Edmond-Smaill te mahi toi, e 8 ōna tau 

He aha mātou e whai ai i te rangahau nei? 

Mai i te tau 2023, ka whai wāhi Te Takanga o Te Wā me Aotearoa New Zealand's histories ki ngā marau ā-kura o ngā kura katoa. Nō te Poutū-te-rangi o te tau 2022 te kiko o ngā marau i whakaputaina ai e te Tāhuhu o te Mātauranga. Ko tā mātou kaupapa rangahau, he whai atu i tētahi tōpūtanga kura, i a rātou e whakatutuki haere ana i te āhua tonu o ngā panonitanga ki te marau, heoi, ka tīmatahia ā mātou mahi rangahau ki ngā kura ara reo Pākehā.  

I te tīmatanga, ko tā mātou e whakarite ana, he whai atu i te tōpūtanga o ētahi kura ara reo Pākehā e whakatutuki haere ana i te āhua tonu o ngā panonitanga ki te marau. Ki te mahi mātou me ngā kura ara reo Māori e whakapuaki ana i Te Takanga o Te Wā, ka toro atu mātou mā tētahi atu huarahi, ā, ka whai i tētahi atu tukanga whakamahere. E tūhura tonuhia ana taua huarahi.  

He aha ā mātou pātai rangahau? 

Kua waihangatia e mātou ngā pātai huritao, pātai whānui tonu mō ngā kura ara reo Pākehā e whakatinana ana i Aotearoa New Zealand's histories i The New Zealand Curriculum.  

1. He aha ngā wawata o ngā kura me ngā hapori (arā, o ngā kaimahi, ngā ākonga, ngā whānau, ngā hapū, me ngā iwi) mō Aotearoa New Zealand's histories i roto i te marau ā-kura?  
2. Ka waihanga pēhea nei ngā kura i ā rātou marau e pā ana ki Aotearoa New Zealand's histories, ā, e pēhea nei te āhua i roto i te tangongitanga o ngā horopaki ā-hapori tonu? 
3. Ka aha ngā kura ki te whakawhanake, te whakahaere, me te whakapūmau i ngā hononga e hāpai ake ai i te marau o Aotearoa New Zealand's histories? (hei tauira, ki te taha o: ngā mātua me ngā whānau; ngā marae, ngā hapū, me ngā iwi; tae atu ki ētahi atu rōpū o te hapori; ki ētahi atu kura o tō rātou Kāhui Ako, me ngā ratonga o te whakawhanaketanga ako ngaio) 
4. Ka ahuahu pēhea nei te marau ā-kura i te tirohanga a ngā ākonga kanorau me ngā kaiako kanorau ki a rātou anō (ki ō rātou tuakiri), mā roto mai i te tirohanga ki te whenua, ki ētahi atu tāngata hoki?  
5. Kei te panoni pēhea nei te marau o Aotearoa New Zealand's histories i ngā whakaritenga a te kaiako?  
6. He aha ngā pou tautoko e whai hua ana ki ngā kaiako me ngā kaiārahi i ngā tū wāhanga o ngā mahi a te kura ki te whakatinana i te marau o Aotearoa New Zealand's histories?  

Ko tētahi atu tino pātai, ko te whai pānga o te marau o Aotearoa New Zealand's histories ki ngā hapū me ngā iwi, me ngā mahi ka whāia e ngā kura ki te whakahāngai ake i tā rātou marau ki te hapori. E taea ana tēnei o ngā pātai te tūhura hei wāhanga rānei o te kaupapa rangahau nei, hei kaupapa rangahau kē atu rānei.  

E hiahia ana ki te rongo kōrero mai i a mātou, ki te whai wāhi atu rānei ki te rangahau? 

Ohaurutia kia whiwhi tāmutumutu koe i ētahi kawerongo ā-īmēra e pā ana ki te kaupapa rangahau nei. Ki te hiahia pea tō kura ki te whai wāhi mai ki te rangahau nei, tēnā koa, whakamōhiotia mai i te wā ka ohauru koe.